Bir kanun, adında “teknoloji” geçince, hak düzenini de kurmuş sayılır mı? 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu için bu soru sıkça atlanır. Kanun vardır, bölge vardır, yönetici şirket vardır; öyleyse yeniliğin hukuku da vardır, denir. Bu yazı, metinlere bakarak hayır der. Kanun, bir yer rejimidir. Hakların yönetişimi, bir şirket tipidir. İkisi aynı kâğıtta bitmez.
Kanun 26 Haziran 2001’de kabul edilmiş, 6 Temmuz 2001 tarihli ve 24454 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının özet sayfası da aynı yayım kaydını verir. Amacı, teknolojik bilginin ticarileştirilmesini, bölgelerde yenilikçi firmaların yer almasını ve üniversite imkânlarından yararlanılmasını düzenlemektir. Düzenlenen şey, bölgenin kuruluşu, yönetici şirket, değerlendirme kurulu, bazı muafiyetler ve faaliyet usulüdür. Düzenlenmeyen şey, emek, telif, rüçhan ve marka sahiplerinin aynı tüzel kişilikte nasıl duracağıdır.
Uygulama da bir anda 2014’te doğmamıştır. İlk uygulama yönetmeliği 19 Haziran 2002 tarihli ve 24790 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. WIPO Lex kaydı da bu 2002 metnini 4691 sayılı kanunun uygulama düzenlemesi olarak gösterir. 12 Mart 2014 tarihli ve 28939 sayılı Resmî Gazete’de yeni bir Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Uygulama Yönetmeliği yayımlanmıştır. Resmî Gazete metni, amacın bölgelerin kuruluşu, işleyişi, yönetim ve denetimi ile ilgili kişi ve kuruluşların görevlerini düzenlemek olduğunu birinci maddede söyler. 10 Ağustos 2016 tarihli ve 29797 sayılı Resmî Gazete’de bu dairenin sonraki yönetmeliği yayımlanmıştır. Zincir şudur: 2001 kanun, 2002 ilk yönetmelik, 2014 yenileme, 2016 sonraki metin. Kaynak yayının 2014’teki notu, 2001 kanunu ile o günkü yeni yönetmelik arasındaki mesafeyi işaret eder. Mesafe vardır. Yokluk yoktur. Yokmuş gibi yazmak, yanlış olur.
2014 yönetmeliğinin birinci maddesi, hak yönetişimini değil, bölge idaresini tarif eder. İkinci madde kapsamı tekrarlar. Dayanak maddesi, 4691’in ilgili hükümleri ile bakanlık teşkilat düzenine bağlanır. İçeriğe girildiğinde görülen şey yer seçimi, kurucu heyet, yönetici şirket, Ar-Ge tanımı, bölgede duracak faaliyetler ve denetimdir. Bu, bir imar ve işletme rejimidir. Bir imar rejimi, bir mühendisin kariyer riskini yazmaz. Bir hocanın telifinin gerçek kişide kalacağını yazmaz. Bir satıcının rüçhanını yazmaz. Bir yatırımcının marka hakkını, kira alacağından ayırmaz.
Kaynak yayın, 29 Nisan 2014’te bu yönetmeliği “gerçek gündem”e taşıyanın kendisi olduğunu, buna rağmen sorulmadan yayımlanmış olsa da “yine de bu bile bir şey” dediğini kaydeder. Bu cümle, bir resmi ortaklık iddiası değildir. Bir çağdaş tepkidir. Tepkinin haklılık payı, yönetmeliğin varlığı değil, yönetmeliğin konuşmadığı şeydir. Konuşulmayan şey, 2012’den beri önerilen işletmecilik tipidir. Tip olmadan yönetmelik, kapıdan giren firmaların dosyasını çoğaltır. Dosya çoğalması, marka birikimi değildir.
Bölge istatistikleri bu yazıya konmaz. Konursa, doğrulanmamış bir başarı veya başarısızlık tablosu uydurulmuş olur. Konulabilecek olan, kanunun kendi işidir. Kendi işi, yer ve yönetici şirkettir. Yer, bir laboratuvara yakınlık sağlar. Yönetici şirket, o yerin işletmesini tutar. Tuttuğu şey, dört hakkın sözleşmesi değildir. Sözleşme, her firmanın kendi A.Ş. veya limited metninde, çoğu kez “diğer” maddede, çoğu kez hiç durmaz. Durmayınca, üniversite TTO’su, yönetici şirket ve destek programı aynı boşluğu üç ayrı formla doldurmaya çalışır. Form, hak doğurmaz.
O halde 4691’i kaldırmak mı gerekir? Bu yazı onu söylemez. Söylediği şey, kanunun yetmediğidir. Yetmemek, yokluk değildir. Bir yolun başka bir işe yetmemesidir. Şehir içi yol, dağ geçidi değildir. Bölge kanunu, sendikasyon şirketi kanunu değildir. İkincisi yoktur. Birincisi vardır. Var olanın üzerine “teknoloji” kelimesini yığarak ikincisini doğmuş saymak, 2001’den beri tekrarlanan hatadır.
Somut sorunun cevabı şudur: 4691 sayılı kanun hak yönetişimini kurmaz. Kurduğu şey, teknoloji geliştirme bölgesi ve onun işletme usulüdür. 2002, 2014 ve 2016 yönetmelikleri bu usulü yeniler. Usul yenilenince haklar kendiliğinden sıralanmaz. Sıralamak için, anonim şirket ve limited şirketten ayrı, emek-telif-rüçhan-marka bağını esas alan bir işletmecilik tipinin müzakeresi gerekir. Müzakere edilmeden çoğalan bölge, çoğalan yerdir. Çoğalan yer, çoğalan hak değildir.
Bu kaynaklar, kanunun ve yönetmeliğin varlığını doğrular. Doğrulamadıkları şey, bu metinlerin dört hak ayağını kurduğudur. Kurmadıkları için, 2012’deki öneri hâlâ bir boşluğu işaret eder. Boşluk, yeni bir bölge ilanıyla kapanmaz. Kapanması için, işletmecilik tipinin kendisi konuşulmalıdır.
Kaynaklar: 4691 sayılı Kanun, Resmî Gazete 6 Temmuz 2001/24454; Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Uygulama Yönetmeliği, Resmî Gazete 19 Haziran 2002/24790; aynı addaki yönetmelik, Resmî Gazete 12 Mart 2014/28939; Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı teknopark bilgi sayfası, teknopark.sanayi.gov.tr.